Leyenda del origen del Río
Coco
el espiritu de NIKI NIKI llora
por la pérdida de su patria...

Cuenta una vieja leyenda que en tiempos muy remotos vivía en Cita Awala, cerca de Cabo Viejo un jefe miskito llamado Niki Niki, quien poseía un Reyno al cual quería.
Lasdara Wangki Awala Aisubi Takan
Ba Sturka
Blasi aisanka kum bila wisa
abika taim Cita Awala ra, Kip tawanka lamara miskitu lalka tara kum iwikan,
nina ba lika Niki Niki. Witin luhpa waitna kumi brikan bara al luhpia ra
uba sim latwan kan. Luhpia waitna ba nina lika Lakia Tara kan.
Bara Lakia Tara wahma takan taim yu kum witin antin wan bara baha wina kli ai watlara balras kan.

El padre entristecido, después de esperarlo por dos días decidió salir a buscarlo, caminando hacia la parte que hoy es Río Coco Arriba, llegando hasta lo que hoy es Leymus por donde pasó a lo que un día era un solo territorio miskito y que luego en litigio hace un siglo y más, ahora perteneciente a lo que llaman Mosquitia de Honduras.
Como el hijo le apetecía comer
semilla de pino, el anciano indio en la desafortunada búsqueda regó
por donde pasaba muchas semillas de pino, con la esperanza que su hijo
saliera a su encuentro.
---------------------------------------------------------------------------------------
Tiwan nara aisika kasak
sari takan; lapta wal bila kaikan balras kan taim plikaya taki wan. Ai
luhpia pliki, wapan naiwa wangki kla saitkara, Laimus ba kat wan, baha
wina naiwa Hunduras ba saitkara luwi wan.
Ai luhpia ba awas ma ba piayá
lihki kan na mita Niki Niki ba ai sarka tilara awas ma manis pali wauhan
witin luya pliska nani bara ai luhpia ba baha kiaba brih taki balbia wisi,
sakuna Lakia Tara
ba baha piua wina ban tiwan
kata.
Baha piuwa wina nanara kat miskitu nani ba lukisa Niki Niki spirit ka ba kli biui ai luhpia tiwan ba pliki taukuya taim bani ba tasba bara kabu nani ba sut nikbisa.
El ser humano vive y se desarrolla en determinado medio geográfico y climatológico que le permite las condiciones biológicas para su existencia.
Muchas veces adverso, el medio hay que verlo como un reto que se desafía de la forma mas efectiva, nuestra tarea es vencer esos obstóculos el hombre vuela más alto, nada más profundo, se tecnifica para la pesca y la caza y se sobrepone a tan temibles enemigos..irónicamente ese enemigo tan temible es nuestra hambre, nuestra miseria, sin oportunidades para alimentarse, nuestros pueblo indígena se vende al mejor postor...y ponemos en venta de promoción nuestra flora y fauna tan preciada.

Laki pain kaikan taim upla nani ba ai wina paskanka ba (tila ba wina wiria lakbia ba sika sins laka saki ba dukia) kasak kau pain pali sa daiwan nani ba wal; daiwan aikuki tasbara iwi sa; sut pali tila ba wina waitna nani kau purara palisa, kau laihra awala nani bilara yawi sa sip sa raya kaia snu kawi ba pliska nanira an tasba lawan li auhras pliska nani ra sin kau daiwan sirpi nani wan waihlka siknis nani wanki ba sin pura luisa.
Upla nani manis bara sa tasba bara upla wala nani ba ai nika tarka bri ba dukiara brih yus munisa, lalah tara nani tarka tara bri ba duliara brih yus munisa, lalah tara nani briaia dukiara tasba ba klakan man uba mark tara yabi sa nu apu ahkia mark ka ba prui prawbia sapa. Ba sika tasba uba yus muni ba mita tasba ba ritska nani sut tiki sa.
Wan riska nani sut tikbia sa kaka naika piuara unta biara nani ra yamni ka luah kabia plis wala nani ra baku, yawan wan riska main kaikras sa kaka naika pyuara dus tara nani, daiwan nani ba plastik ar naylon wal paski wan mariki kabia.
Tasba bilara nani dukiara aisi nara, pat la nani bara sa wan ritska nani kan kahbaia dukiara sakuna yus apia kabia yawan naha tasbaika luhpina nani ba pain main kaikras kaka; main kaiba kaka yamni ka kaikaia sip kabia wan luhpia nani ba lilia an daiwan nani ailal wan tasbaia bilara ai rayaka bri kaia.
Naha ulbisna minit kara kupi krawi sa padri Nilo aisan ba "Ya dus ma mangki ba ai luhpia, ai mu-la, ai usbaika nanira kasak pali latwan sa". Yawan wan tasbaikara latwan apia sa kaka witin sin wan rayaka ba wantbia apia sa.
Edda Moreno, mujer notable en la sociedad miskita, escritora
residente en Bilwi, territorio Karata
la cual tengo mucho que agradecer por sus escritos.
www.manfut.org por medio de su autor Ed Manfut se complace en presentar tres escritos de Edda Moreno.
DESCRIPCION DE LAS COMUNIDADES MISKITAS.
PRECEPTOS ESENCIALES DE LA NACION COMUNITARIA MOSKITIA
Monumento a los heroícos
hijos de la Costa Atlántica que ofrendaron sus vidas en aras de
la libertad de Nicaragua y la autonomia de la Costa Atlántica en
honor a nuestros hermanos
Naha
Bapankana Daukasa Wahma Kupia Karnira nani ai klaunaiwanka bara ai tasbaira
pri laka brih bakaia dukiara ai rayaka yaban nani ra Mayunra
Bara Kulkanka witin nanira.
En el verano de 1958 estalló
la guerra entre Nicaragua y Honduras por el territorio en litigio, que
dividiría por siempre la Nación de la Mosquitia. Esta guerra
también se conoce como la guerra de Mokorón.
Monumento al Guerrero Miskito Fotos de Ed Manfut |
Entrenamiento militar.- El arco y la flecha fueron las principales armas entre ambas tribus bajo consideración. (Ver Implementos de Caza y Guerra). Desde la infancia
los niños Miskitos practican con armas de juguete, que les fabrican
sus padres. Son capaces de desviar una flecha dirigida hacia ellos, con
la ayuda de un palo pequeño, no mayor que el cañón
de una escopeta para aves, siempre que la arrojen una por una„ (Danipier:
1, 8).
|
Durante este tiempo en la comunidad de Krasa vivía un viejo llamado Kraisino. Más arriba en el curso superior del río Wangki en la comunidad de Awawas estaban los soldados nicaragüenses. Estos empezaron a bajar y les dijo a los pobladores de Asang y Krasa que se retiraran del poblado. La gente se preparó y se corrieron lejos de la comunidad.
Kraisino, su anciana esposa y sus nietos se corrieron a las montañas de Krasa, ya era de noche cuando llegaron a la montaña y comenzó a llover. Entonces la anciana le dijo al viejo Kraisino:Ve y corta unas hojas para tapar a nuestros nietos ".
El viejo iba buscando hoja de bijagua
en la oscuridad y de repente vio en el camino como un gran palo caído
y levantó la pierna para cruzar. Pero lo que parecía un palo
era un danto que estaba acostado y se levantó asustado, creyendo
que era un tigre.
Entonces el viejo quedo montado sobre
el danto que corría avanzando y quebrando toda planta a su paso
y en dirección donde estaba su esposa y sus nietos.
Entonces la anciana le dijo a sus nietos, No hagan bulla, se acerca un danto; más no sabía que era Kraisino que iba montado sobre el danto.
El danzo fue a botar al viejo entre un gran matorral de espina de bambú. Kraisino en la oscuridad no sabía donde se encontraba, tenía una oreja rota y la ropa deshecha, pasó toda la noche aguantando el zancudero, hasta que amaneció.
El viejo estaba furioso. Cuando amaneció
se fijó en las pisadas que dejó el danto para poder regresar
donde estaba la anciana.
Al ver a Kraisino la vieja le preguntó:¿
Viejo, de donde vienes hasta ahora ?. A esto, el , viejo iepondió
le sinchoneó el plano del machete, diciéndole; rapa estos
niñosfuí a buscar hojas y monté sobre un animal que
la gente no se monta, Ud. ¡ vieja ! vaya entregar esos niños
a sus padres ! ¡ Yo ya me voy ! Así, diciendo esto, regresó
a la comunidad de krasa. Así cuentan la gente de Krasa,
RECOPILADOR: WILLIAM
ESCOBAR.

KIKAIA TURKA KRASA TAWAN KARA TAKAN
BA
Mani tara pina kumra 1958 mankara Nikarawa
wihki Anduras tasbaia wal ba. War tara kum daukan kan. Baha nina ba yan
kan Mukurun warka.
Baha piua nanira Krasa tawankara dama
almuk kum iwi kan nina ba Kraisino maki kan., wangki ka ba wina kau wirá
klaura tawan lupia wala kum bara kan nina ba Awalwas, ba pliskara Nikaragua
suldawaka nani bara kan . Naha suldawaka nani bal Asang, bara Krasa uplika
nanira maisapakan tawan ba swi kau tawan biara ra wih yukuwi bangbia win
. Bara upla nani ba ridi taki mahka wih yukuwi wih bangwan.
Kainara wisatna baku, Krasa tawanka ra dama kum iwi kan ai maia bara ai mula nani kat witin nina ba Kraisino makikan. Witin bara al famalika nani sut Krasa tawanka biara plapan, pat yu ba saiuya kan, bara mahka plis kum briaia wisi mahka witin nani takaskan bara ba minitkara mahka li ahwan . mulika nani ba buswi kan kaiki , maia mairin ba mita dama ra makaban waha wiria klaki balbia wisi al mula nani ba pura bikaia wisi.
Bara dama ba timia tilara waha ba pliki
tauki. kan ai kainara imyula kum lipan kaikan dus tara kahwan talia kaikan
bara ai saká kwaki lubia win wal dus tara wisata ba sirang iwi pali
buan . Baha tilba kum yapikan dama ba purara ulan . Bankra tilba ba lukan
limi alkuia bara bukutwi takwan ba dama ba sin brih plapan, tiara dus al
kainara kan ba dribi muni kriki apu brih lui auya kan kuka al mula aikuki
bara kan ba saitra .
Bara kuka kata ba tá iwi al
mula nanira wisá:
muli nani bin daukpara tilba na saitra
aula yawan nara ba nu takbia kaka wan samaia sipsa. Bara kuka nu apia kan
tilba purara dama aula kan ba.
Las kat dama umpira kata ba tilba saura
kauhru srikra kum ra brisi batakan . Bara dama Kraisino ba nu apia kan
nahki ba srikra wina takaia ba tihmika bara lalawan tairi saman bla an
ba purkara taya klungwi tanis,kwalka kalwan an kiama luan kauhru kiaika
mita.
Dama ba kasak pali kupia aisawan kan
. Bará piu mahka lilihwan kaiki ti] ba mina taiban ka bara kaiki
mahka wapan ai kukika swin ba saitra.
Kuka ba ai damia ba kaikan taim makabi
walan man dama ani winá nawas aulma ? ba win wali dama kupia baiwan
, bara kukara ispara tanhtika wal wipi wisá naha tuktika nani pura
bikaia wisi waha pliki upla ulras daiwra purara ulri . Kuka saura, man
naha winá wih takbia wal naha tuktika nani aisika ra brisi yas,¿
kaisa mahka ? ba wisi si mahka wan Krasa tawanka ra .
Na sturka takan dukiara Krasa u' plika
nani kupia krauia bani aisi banwi ba .
Kolon balan piua:
El tiempo que llegó Colón.
Lisainra pihni:
Inundación de aguas claras en el río Wangki en el siglo pasado.
Dawan bila bal
ulan piua:
La época de la llegada de la palabra de Dios.
La Kud Kampani
piua:
Epoca de Lackwood. Corte de madera
en Belice.
Lisamra Pauni:
Inundación de aguas rojas. Un cerro se derrumbó
en Waspuk.
Bakaru taim o
Standard
Durante el tiempo de Bakaro o Standar Frut kompani Fruit compani.
Lain taim:
El tiempo del ferrocarril.
Mokoron Warka:
[La guerra de Mokoron.]
Praritara:
[El gran huracán de 1935.]
Prari sirpi:
[El huracán pequeño 1941.]
Zelaya taim:
[El tiempo de Zelaya 1893 - 1909]
Sandino taim:
[Durante el tiempo de Sandino "19281933".]
Somoza taima
[Durante el tiempo de Somoza.]
Nipko kampani:
[Durante la compañía Nipco.]
Tasa taim:
[Durante el tiempo de la hulera.]
Tuno klaki piua:
[Durante se picaba el tuno.]

DIARA TAKAN NANI
BA WAL PRAKI
MUNI DIARA WALA
NANI TAKI BA
DUKIARA AISI SA,
TAI M KA, KATKA
NAN I
Wan tasbaika piska
na bilra diara nani kum kum takan wan sturka nani aisanka bilara baha wal
diara wala nani taki ba luan ba wal praki muni piua [taim] takan ba dukiara
aisisa. Sampla kum mangki mai mariki na sika:
Diara takan natka
wala nani ba wan storka nani tilara sin sat diara takan wala nani ba wal
praki aisisa.
Naha samplika
nani ba:
1) Cristubal Kulun
1502
[Ba wal Praki diara wala takan ba dukiamankara Centroamerica ra aisisa.]
balan:
2) Lisamra Pihni.
3) Dawan bila ulan
piua:
[1848]
4) Lakut (Lockwood)
[Ba dus kampani ka piuara.] Kampani piua:
5) Lisamra Pauni:
[Wangki awala lisamra dingkan, ba ii kum skalhwan Waspuk ra.]
6) Bakaru taim:
[Ba lika siksa kampanka kum.] kum taim:
7) Standard fruit
kampanka
8) Lain taim:
[Engine plapi siksa nani aubi kan piua.]
91 Mukuron warka:
[1961 mankara.]
10) Prari tara:
[1945 mankara.]
11) Zelaya taim:
[prisidint Zelaya gabamainka piuara.]
12) Sandino taim:
[1926 - 1933.1
13) Sumuza taim:
[1933-19791
14) Niptku kampani
taim:
[1945 - 19631
15) Tasa taim.
[1940 - 1945]
16) Tunu klaki kan
piua:
[1940 -1950]
LOS MESES DEL AÑO
En miskito los meses son lunares y
se nombra haciendo relación con algunos sucesos de la naturaleza.
Ejemplo: tiempo de la cosecha de algunas frutas, cuando sopla el viento
del norte (Yahbra) es noviembre. Cuando soplan los vientos del sur (Waupasa)
y se da la migración de las aves -Wis es Güis-se refiere al
mes de Septiembre. Sikia (pájaro balsero) es el mes de Agosto. Junio
es el mes de la lluvia y de la caña brava.
Enero:
siakwa kati -mes de la tortuguita.
Febrero:
kasua kati- por que ese mes pone los huevos las tortugas.
Marzo:
kakamuk kati mes que pone huevo las iguanas.
Abril:
Iih wainka kati -mes de la tortuga verde en celos (el macho).
Mayo:
lih mairin kati, tisba kati - mes de la tortuga verde (hembra) y mes del
ojoche.
Junio:
Ii kati - yauhrus kati -mes de las lluvias y de la caña brava.
Julio:
Pastara kati -mes de los vendavales y aguas torrenciales.
Agosto:
sikia kati -mes del pájaro balsero.
Septiembre:
Wis kati -mes de güis o saltón (pájaro migratorio).
Trisu kati - mes
del pez palometa (migra del mar hacia los ríos).
Octubre:
Waupasa kati - prari kati -mes del sur y del huracán.
Noviembre:
Yahbra kati -mes de los vientos del norte.
Diciembre:
Aladi kati - krismis kati, palabras tomadas del ingles.
Slilma kati - mes de las estrellas
tomando en cuenta la posición de las siete cabritas
que en el mes de diciembre se mira hacia donde sale el sol.
Por: Ana Rosa Fagoth.
Artesanía de Tuno, RAAN Nicaragua.

| ORATORIA
PARA DEJAR LA TRISTEZA
(Otra variante de la oratoria poética para dejar la tristeza) Cuando una persona está muy triste, ya sea porque falleció alguien de su familia. Anteriormente, el plátano asado se consideraba una com da sabrosa, entonces se decía así la oratoria ritual para dejar tristeza: Plátano asado, tú. Como cuando tu estómago se llenó como cuando te alegraste. Todo tu ser se alegrará. Como cuando a los grandes árboles el viento lo acaricia, de alegría se mece gracioso ¡ Plup, Plup Como cuando las hojas de los árboles riangsang Río Wangki se alegran a las caricias del viento. Hoy te alegrarás. Se alegrará todo tu ser Desde las pun tas de tus pies hasta las hebras de tu cabello. Desde las uñas hasta las hebras de tu cabello se alegrará. |
TUKTAN SWAP LAWANA
Naha lawana ba tuktan kum ra yaka lilia yaphia dukiara aisi aiwanisa.Sipsa muihnika apia kaka lakrika almuk kum aisi aiwanaia,aisika bara yaptika wal untara apia kaka lakun kapaia auia taim. Bíbí,bíbí
Tupía
|

